Ο φόβος της απόφασης και η αλήθεια για τον επαγγελματικό δρόμο

Για πολλούς μαθητές Λυκείου – αλλά και για τους γονείς τους – η επιλογή σπουδών και επαγγελματικής κατεύθυνσης συνοδεύεται από ένα έντονο και συχνά σιωπηλό ερώτημα:
«Κι αν κάνω λάθος επιλογή;»

Ο φόβος αυτός είναι απολύτως φυσιολογικός. Σε μια ηλικία όπου οι νέοι καλούνται να πάρουν αποφάσεις με μακροπρόθεσμες συνέπειες, συχνά υπό πίεση εξετάσεων, κοινωνικών προσδοκιών και οικογενειακών ανησυχιών, η αβεβαιότητα κάθε άλλο παρά βοηθητική μπορεί να είναι. Ωστόσο, η ιδέα ότι υπάρχει μία και μοναδική «σωστή» επιλογή αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους μύθους  και τις μεγαλύτερες παγίδες του επαγγελματικού προσανατολισμού.

Η επαγγελματική διαδρομή δεν είναι μονόδρομος.

Η σύγχρονη πραγματικότητα δείχνει ότι οι περισσότεροι ενήλικες δεν ακολουθούν έναν  γραμμικό και αμετάβλητο επαγγελματικό δρόμο. Αλλαγές κατεύθυνσης, συμπληρωματικές σπουδές, δια βίου εκπαίδευση και κατάρτιση,  μεταβάσεις μεταξύ διαφορετικών ρόλων  και επαγγελματικών διαδρομών αποτελούν πλέον τον κανόνα και όχι την εξαίρεση. Η αγορά εργασίας εξελίσσεται διαρκώς, δημιουργώντας νέα επαγγέλματα και μετασχηματίζοντας παλαιά, γεγονός που καθιστά τη σταθερότητα λιγότερο σημαντική από την προσαρμοστικότητα και την ευελιξία που χρειάζεται να έχει ο/η  κάθε/καθεμία εργαζόμενος/η στις μέρες μας.

Σε αυτό το πλαίσιο, μια επιλογή σπουδών δεν  προδιαγράφει το μέλλον. Αντίθετα, λειτουργεί ως ένα πρώτο βήμα σε μια πορεία μάθησης και επαγγελματικής εξέλιξης, η οποία μπορεί να  επιτρέπεται ή να επιβάλλεται να επαναπροσδιοριστεί.

Για παράδειγμα  η Μαρία εισήχθη σε σχολή Οικονομικών επειδή «παρουσίαζε σημαντικές επαγγελματικές προοπτικές». Στο δεύτερο έτος συνειδητοποίησε ότι δεν την ενδιέφερε το αντικείμενο, αλλά μέσα από ένα μάθημα επιλογής ανακάλυψε την αγάπη της για την ανάλυση δεδομένων. Ακολούθησε μεταπτυχιακές σπουδές σε διαφορετικό τομέα και σήμερα εργάζεται σε έναν κλάδο που δεν γνώριζε καν όταν τελείωσε το Λύκειο.

Μια αρχική επιλογή μπορεί να αποτελέσει γέφυρα και όχι αδιέξοδο.

Το «λάθος» ως ευκαιρία μάθησης

Η έννοια του «λάθους» συχνά συνδέεται με αποτυχία, απογοήτευση ή σπατάλη χρόνου ή και χρήματος για ορισμένους/ες. Στην πραγματικότητα, όμως, πολλές επαγγελματικές επιλογές που εκ των υστέρων δεν ικανοποίησαν ένα άτομο, συνέβαλαν ουσιαστικά στην αυτογνωσία του. Μέσα από την εμπειρία, οι νέοι μαθαίνουν τι τους ταιριάζει, τι δεν τους εκφράζει, ποιες συνθήκες εργασίας τους ευνοούν και ποιες όχι.

Η δυνατότητα αναθεώρησης επιλογών αποτελεί ένδειξη ωριμότητας και όχι αδυναμίας και το ζητούμενο δεν είναι να αποφευχθούν όλες οι λανθασμένες αποφάσεις, αλλά να αναπτυχθούν δεξιότητες αναστοχασμού, ευελιξίας και ανθεκτικότητας. Για παράδειγμα  ο Γιάννης επέλεξε μια σχολή επειδή την είχαν επιλέξει και οι φίλοι του. Πολύ γρήγορα ένιωσε ότι δεν του ταίριαζε. Αν και αρχικά απογοητεύτηκε, μέσα από αυτή την εμπειρία κατάλαβε τι δεν θέλει και στράφηκε σε μια πιο πρακτική επαγγελματική κατάρτιση, στην οποία τελικά διέπρεψε.

Η αλλαγή κατεύθυνσης δεν ήταν αποτυχία, αλλά αποτέλεσμα καλύτερης αυτογνωσίας.

Ποιος είναι τελικά ο ρόλος του επαγγελματικού προσανατολισμού;

Ο σύγχρονος επαγγελματικός προσανατολισμός δεν στοχεύει στο να «υποδείξει» ένα επάγγελμα, αλλά στο να βοηθήσει τον μαθητή να γνωρίσει τον εαυτό του. Μέσα από κατάλληλα εργαλεία αξιολόγησης, συζήτηση και συνεργασία με εξειδικευμένο σύμβουλο, ο νέος άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει καλύτερα τα ενδιαφέροντά του, τις δεξιότητές του, τις αξίες του και τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνει και λειτουργεί. Η Ελένη  για παράδειγμα, απευθύνθηκε σε σύμβουλο επαγγελματικού προσανατολισμού χωρίς να γνωρίζει τι θέλει να σπουδάσει. Μέσα από τεστ ενδιαφερόντων και ατομικές συνεδρίες διαπιστώθηκε ότι είχε έντονη δημιουργικότητα και ανάγκη για πρακτική εφαρμογή. Το πλάνο που σχεδιάστηκε μαζί της περιλάμβανε εναλλακτικές εκπαιδευτικές διαδρομές, τις οποίες δεν είχε ποτέ σκεφτεί.Η διαδικασία αυτή μείωσε το άγχος της, γιατί ένιωσε ότι έχει επιλογές

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η προσέγγιση αυτή  για  τους/τις μαθητές/τριες με μαθησιακές δυσκολίες ή νευροδιαφορετικά χαρακτηριστικά και για τους γονείς τους,  για τους οποίους οι παραδοσιακές εκπαιδευτικές διαδρομές ενδέχεται να μην ανταποκρίνονται πλήρως στις δυνατότητές τους. Όταν οι επιλογές γίνονται με βάση τη μοναδικότητα του κάθε ατόμου, μειώνεται ο φόβος της αποτυχίας και ενισχύεται η αυτοπεποίθηση τους. Ο Νίκος για παράδειγμα  δυσκολευόταν να συγκεντρωθεί στο σχολείο και θεωρούσε ότι «δεν είναι καλός μαθητής». Μέσα από τη διαδικασία επαγγελματικού προσανατολισμού αναδείχθηκαν στοιχεία ΔΕΠΥ και έντονα πρακτικά ταλέντα. Το πλάνο που σχεδιάστηκε έλαβε υπόψη τον τρόπο μάθησής του και τον οδήγησε σε μια κατεύθυνση όπου μπορούσε να αξιοποιήσει τα δυνατά του σημεία.Η αναγνώριση της διαφορετικότητας λειτούργησε απελευθερωτικά και όχι περιοριστικά τόσο για τον ίδιο όσο και για την οικογένεια του.

Ο ρόλος των γονέων: παροχή στήριξης χωρίς πίεση

Οι γονείς συχνά βιώνουν τον ίδιο – ή και μεγαλύτερο – φόβο για το μέλλον των παιδιών τους. Η πρόθεση προστασίας, ωστόσο, μπορεί άθελά της να μετατραπεί σε πίεση. Αυτό που χρειάζονται περισσότερο οι έφηβοι είναι ένα υποστηρικτικό περιβάλλον, όπου θα μπορούν να εκφράζουν τις ανησυχίες τους χωρίς φόβο κριτικής.

Η αποδοχή της αβεβαιότητας, η ενθάρρυνση της προσπάθειας και η εμπιστοσύνη στις δυνατότητες του παιδιού λειτουργούν ως ισχυροί παράγοντες ψυχικής ενδυνάμωσης και λήψης ώριμων αποφάσεων. Οι γονείς συχνά ανησυχούν μήπως ένα «λάθος» κοστίσει στο παιδί τους και μάλιστα θεωρούν τους εαυτούς τους υπεύθυνους που δεν κατάφεραν να το προλάβουν. Για παράδειγμα η μητέρα της Άννας επέμενε σε μια σχολή που θεωρούσε ασφαλή. Όταν, όμως, δόθηκε χώρος για διάλογο με τη βοήθεια συμβούλου, η Άννα μπόρεσε να εκφράσει τις πραγματικές της επιθυμίες. Η αλλαγή στάσης της οικογένειας ενίσχυσε την αυτοπεποίθησή της και τη δέσμευσή της στην επιλογή της. Η υποστήριξη και η εμπιστοσύνη λειτουργούν συχνά πιο αποτελεσματικά από την πίεση.

Η επιλογή επαγγελματικής πορείας δεν αποτελεί μία μοναδική ή τελική απόφαση, αλλά ένα σταδιακό ταξίδι που διαμορφώνεται μέσα από εμπειρίες, αναστοχασμό και συνεχείς προσαρμογές. Η σύγχρονη πραγματικότητα απαιτεί ευελιξία, αυτογνωσία και ικανότητα να αναγνωρίζεται τι ταιριάζει στον κάθε μαθητή, λαμβάνοντας υπόψη τις δεξιότητες, τα ενδιαφέροντα και τις ιδιαίτερες ανάγκες του.

Ο σωστός επαγγελματικός προσανατολισμός δεν υποδεικνύει απλώς ένα επάγγελμα, αλλά παρέχει τα εργαλεία και τη γνώση για να ληφθούν συνειδητές αποφάσεις και να σχεδιαστεί ένα εξατομικευμένο πλάνο σταδιοδρομίας. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναγνώριση της διαφορετικότητας κάθε μαθητή, η οποία ενισχύει την αυτοπεποίθηση και μειώνει το άγχος της «λάθους» επιλογής.

Η διαδικασία επαγγελματικού προσανατολισμού δίνει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις οικογένειές τους να δουν τις επιλογές ως ευκαιρίες μάθησης και ανάπτυξης, και όχι ως περιορισμούς. Η προσαρμοστικότητα, η ενσυναίσθηση και η ενημερωμένη καθοδήγηση αποτελούν τα θεμέλια για μια επιτυχημένη και ικανοποιητική πορεία στον εκπαιδευτικό και επαγγελματικό κόσμο.

Η EMPLOY EDU Σύμβουλοι Εκπαίδευσης & Σταδιοδρομίας διαθέτει μια διακεκριμένη επιστημονική ομάδα με πολυετή εμπειρία σε θέματα επαγγελματικού προσανατολισμού, καριέρας και για το μέλλον της εργασίας.

Μαρία Κουμανδέρη, Σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολισμού, EMPLOY EDU Σύμβουλοι Εκπαίδευσης & Σταδιοδρομίας.